Niet dat de conclusies verrassend zijn: Het onderzoek laat zien dat er in Nederland geen strak georganiseerde ‘soevereinen-beweging’ bestaat. Het gaat om verschillende, losse groepen en individuen, met uiteenlopende ideeën en doelen. Wat vaak terugkomt, is diep wantrouwen tegenover de overheid en een sterk verlangen naar vrijheid en eigen regie.
De coronapandemie gaf het gedachtegoed een nieuwe impuls, maar het verschijnsel bestaat volgens de onderzoekers al langer. Persoonlijke ervaringen spelen vaak een belangrijke rol. Sommige mensen voelen zich niet gezien of gehoord of hebben negatieve ervaringen met instanties. Voor anderen gaat het vooral om een diepgaande zoektocht naar vrijheid en een andere manier van leven.
Een klein deel van de groep is mogelijk bereid tot geweld. Ook zijn er voorbeelden van bedreiging, intimidatie en het openbaar maken van privégegevens.
Maar liever zien de onderzoekers de soevereinen als een soort ‘kanarie in de kolenmijn’. Ze zouden interessante vraagstukken aansnijden over het functioneren van de overheid. Waarom heeft de overheid het recht heel diep in te grijpen in gezinsstructuren, bijvoorbeeld door kinderen uit huis te plaatsen? 'Soevereinen houden de overheid ook een spiegel voor.’
Het is een ander beeld dat de AIVD eerder van soevereinen schetste. De concludeerde dat de soevereinenbeweging de democratische rechtsorde ondermijnt. Mensen die zich soeverein verklaren keren zich af van de overheid en andere instituties. Hoewel ze veelal een open houding houden richting andere mensen, verspreiden ze wel feitelijk onjuiste verhalen over de, volgens hen, kwade intenties van de instituties. Ook willen ze zelf bepalen of wet- en regelgeving op hen van toepassing is.
De onderzoekers van EMMA pleiten niet voor een aanpak waarin soevereine mensen vooral als veiligheidsrisico worden gezien. Dat kan het wantrouwen vergroten en het gesprek moeilijker maken. Persoonlijke ervaringen en grieven verdienen aandacht. Luisteren is niet hetzelfde als instemmen. Begrenzen betekent niet automatisch buitensluiten.
Maar de onderzoekers moeten ook toegeven dat er gewoonweg geen one-size-fits-all oplossing bestaat. Mensen die zich soeverein verklaren, hebben daarvoor te veel uiteenlopende aanlooproutes. En daar ligt het grootste probleem.
Belangrijker: Het hele onderzoekje blijkt gebaseerd op gesprekken met slechts twaalf soevereinen, de rest van de 62 benaderde mensen haakte af. En die twaalf zijn ongetwijfeld nog enigszins voor rede vatbaar, maar de rest zit zo diep in hun zelfgegraven konijnenhol dat ze geloven in burgerarrestanten, geld opeisen bij de overheid van een niet-bestaande persoonlijke 'trust' of weigeren de huur te betalen. Een enkeling zal geholpen zijn met een betalingsregeling, maar het gros zal ieder argument afwijzen.
