Soevereinen

Er is weer eens een onderzoekje naar soevereinen verschenen, uitgevoerd in opdracht van het programma Politie en Wetenschap. Komt er hierop neer dat je ze geen wappies mag noemen. 

Niet dat de conclusies verrassend zijn: Het onderzoek laat zien dat er in Nederland geen strak georganiseerde ‘soevereinen-beweging’ bestaat. Het gaat om verschillende, losse groepen en individuen, met uiteenlopende ideeën en doelen. Wat vaak terugkomt, is diep wantrouwen tegenover de overheid en een sterk verlangen naar vrijheid en eigen regie.

De coronapandemie gaf het gedachtegoed een nieuwe impuls, maar het verschijnsel bestaat volgens de onderzoekers al langer. Persoonlijke ervaringen spelen vaak een belangrijke rol. Sommige mensen voelen zich niet gezien of gehoord of hebben negatieve ervaringen met instanties. Voor anderen gaat het vooral om een diepgaande zoektocht naar vrijheid en een andere manier van leven.

Een klein deel van de groep is mogelijk bereid tot geweld. Ook zijn er voorbeelden van bedreiging, intimidatie en het openbaar maken van privégegevens. 

Maar liever zien de onderzoekers de soevereinen als een soort ‘kanarie in de kolenmijn’. Ze zouden interessante vraagstukken aansnijden over het functioneren van de overheid. Waarom heeft de overheid het recht heel diep in te grijpen in gezinsstructuren, bijvoorbeeld door kinderen uit huis te plaatsen? 'Soevereinen houden de overheid ook een spiegel voor.’

Het is een ander beeld dat de AIVD eerder van soevereinen schetste. De concludeerde dat de soevereinenbeweging de democratische rechtsorde ondermijnt. Mensen die zich soeverein verklaren keren zich af van de overheid en andere instituties. Hoewel ze veelal een open houding houden richting andere mensen, verspreiden ze wel feitelijk onjuiste verhalen over de, volgens hen, kwade intenties van de instituties. Ook willen ze zelf bepalen of wet- en regelgeving op hen van toepassing is.

De onderzoekers van EMMA pleiten niet voor een aanpak waarin soevereine mensen vooral als veiligheidsrisico worden gezien. Dat kan het wantrouwen vergroten en het gesprek moeilijker maken. Persoonlijke ervaringen en grieven verdienen aandacht. Luisteren is niet hetzelfde als instemmen. Begrenzen betekent niet automatisch buitensluiten.

Maar de onderzoekers moeten ook toegeven dat er gewoonweg geen one-size-fits-all oplossing bestaat. Mensen die zich soeverein verklaren, hebben daarvoor te veel uiteenlopende aanlooproutes. En daar ligt het grootste probleem. 

Belangrijker: Het hele onderzoekje blijkt gebaseerd op gesprekken met slechts twaalf soevereinen, de rest van de 62 benaderde mensen haakte af. En die twaalf zijn ongetwijfeld nog enigszins voor rede vatbaar, maar de rest zit zo diep in hun zelfgegraven konijnenhol dat ze geloven in burgerarrestanten, geld opeisen bij de overheid van een niet-bestaande persoonlijke 'trust' of weigeren de huur te betalen. Een enkeling zal geholpen zijn met een betalingsregeling, maar het gros zal ieder argument afwijzen. 

Omkoping

Donald Trump heeft Amerikanen een uitkering van 5000 dollar beloofd als de Republikeinen bij de komende tussentijdse verkiezingen de controle over zowel het Huis van Afgevaardigden als de Senaat behouden.

Nu de tussentijdse verkiezingen snel dichterbij komen, de populariteit van president Trump verder afneemt en de vooruitzichten voor zijn Republikeinse Partij verslechteren, slaat de paniek toe. 

Trump deed zijn belofte tijdens een bijeenkomst van de Republikeinse Partij in Dallas. Hij sprak over een zogenoemd ‘Trump Dividend’ en zei dat iedere volwassen Amerikaanse burger voor het bedrag in aanmerking zou komen. Als voorwaarde stelde hij dat het geld in de Verenigde Staten moet worden uitgegeven. 

Volgens de Amerikaanse federale wet is het verboden om betalingen te verstrekken die bedoeld zijn om te beïnvloeden hoe iemand stemt.

Het voorstel zou volgens berekeningen van Reuters maar liefst 1,35 biljoen dollar kosten wanneer alle volwassen Amerikanen de betaling zouden ontvangen. Daarmee zou het bedrag aanzienlijk hoger uitvallen dan veel eerdere stimuleringsmaatregelen van de Amerikaanse overheid. Bovendien is goedkeuring door het Congres nodig om dergelijke betalingen mogelijk te maken.

Trump presenteerde de betaling als een soort winstuitkering die mogelijk wordt gemaakt door de economische prestaties van zijn regering. Maar omdat ieder detail achterwege bleef, lijkt er erop dat Trump dit plan niet met zijn partij heeft doorgesproken. 

Dus kwam vicepresident JD Vance kort na Trumps aankondiging al met de eerste nuances aan. Hij suggereerde dat rijkere Amerikanen mogelijk niet voor de betaling in aanmerking zouden komen. Ook werd gesuggereerd dat inkomsten uit Amerikaanse importheffingen een mogelijke financieringsbron zouden kunnen zijn, maar de opbrengsten daarvan zijn tot nu toe bij lange na niet hoog genoeg om de voorgestelde cheques van 5000 dollar te betalen.

Trump heeft eerder vergelijkbare financiële tegemoetkomingen voorgesteld die uiteindelijk niet zijn uitgevoerd. En zo zal de belofte ook worden opgevat: die komt op een moment dat de Republikeinen onder druk staan in de aanloop naar de tussentijdse verkiezingen. 

Vooralsnog lijkt deze omkoping geen indruk te maken op kiezers. De Democratische Partij maakt volgens een analyse van het Brookings Institution een goede kans om bij de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen van november aanzienlijk meer zetels in het Huis van Afgevaardigden te winnen dan veel verkiezingsvoorspellers momenteel verwachten. Een meerderheid in het Huis ligt binnen bereik, terwijl een winst van 25 tot 30 zetels mogelijk wordt geacht.

De Democraten hebben momenteel 214 zetels tegenover 219 voor de Republikeinen. Door twee vacatures is het verschil in de praktijk kleiner. Om de meerderheid terug te krijgen, hoeven de Democraten volgens de analyse per saldo slechts drie zetels te winnen. 

Te grote ego's

Het stof is inmiddels neergedaald, maar duidelijkheid is er nog altijd niet: de aankondiging van de nieuwe ‘sociaal-conservatieve beweging’ van ex-BBB’er Mona Keijzer. En hoewel er nog geen partij is, droomt Keijzer al stiekem van 30 zetels in de Kamer. Met Mona als minister-president uiteraard.

In NRC sprak Bas Heijne over de zoveelste zelfbenoemde verlosser op rechts, wéér die grote maar o-zo vage woorden over ongehinderde daadkracht vermengd met gepruil over een onderdrukkende elite, die de Nederlander geen Nederlander meer wil laten zijn. 'Te grote ego’s, ordinaire ruzies, eindeloze afsplitsingen, bergen vuile was, grote woorden en loze gebaren, eerst dreigen met de vuist op tafel en dan weer verongelijkt piepen over je onmacht tegenover arrogante elites – het enige dat rechts lijkt te verbinden is een blinde afkeer van alles wat als links wordt beschouwd.'

De commentaren waren ongeveer overal sceptisch of ronduit negatief: Trouw refereerde aan Rita Verdonk, die in 2007 ook een vergeefse gooi naar de macht deed binnen de VVD en daarna een nieuwe partij oprichtte: Trots op Nederland. Maar Nederland was niet trots op Rita.

'Geen partij, nog niet. Eerst het fundament: mensen, kennis, organisatie, middelen en uitgewerkte plannen. De naam en de campagne komen later,' zo staat vermeld op de site van de kersverse beweging. 

Maar dat gaat met een anonieme webstek zonder namen en gezichten wel erg moeilijk worden. Want geen van de gepresenteerde visies zijn uniek te noemen; ze wil de immigratie inperken, een natuurbeleid voeren ‘dat mensen niet tegen elkaar opzet’, een overheid met minder lasten en minder regels. Ook wil zij af van de ‘modellenwerkelijkheid’ waarmee bijvoorbeeld het Centraal Planbureau bepaalt wat er gebeurt.

Waar het op neerkomt is dat Mona eigenlijk gewoon een eenpitter is, die zelf in de schijnwerpers wil staan. Keijzer verliet BBB begin dit jaar na onenigheid tussen haar en de partijtop, omdat niet zij maar Henk Vermeer de opvolger van Caroline van der Plas werd als partijleider. Ze sprak met de zeven afgesplitste PVV’ers onder leiding van Gidi Markuszower over samenwerking, maar wilde daarvan niet het gezicht worden. 

Het probleem is dat de kiezer niet zit te wachten op verdere versplintering van rechts, van partijen die elkaar uitsluiten omdat ze het op punten oneens met elkaar zijn. De opmars van de PVV zette niet door vanwege de halsstarrigheid van Wilders, de afgesplitste groep Markiszower is een kleurloze partij zonder sterke leider, FvD een sekte met niet echt aanhangers die tijdelijk van andere partijen zijn overgelopen. Alleen JA21 stelt zich constructief op, maar groeit niet door, 

Elsevier vraagt zich af of de benodigde samenwerking in een land met veel partijen – er zitten er al zeventien in de Kamer – nog haalbaar is. 'Er rust een zware last op de schouder van kiezers die verantwoordelijk zijn voor het bonte gezelschap dat het parlement bevolkt. Een gezelschap dat elkaar in de praktijk vaker bestrijdt dan dat het samenwerkt. Zelfs een ervaren rot als Keijzer zal op dit probleem stuiten.'

Ideologisch witwassen

‘Had Hitler gelijk in zijn strijd tegen het globalisme?’, luidde een van de centrale vragen in een recente uitzending van ON. Daarover ontstond deze week weer eens de nodige heisa. Sterker nog: een meerderheid van de Kamer wil van ON af. 

Hoofdredacteur Joost Niemöller en presentatrice Raisa Blommesteijn kregen, alweer enkele weken geleden, een fragment van een toespraak van Hitler voorgeschoteld. De nazileider hitst daarin het publiek op tegen een ‘kleine, ontwortelde internationale kliek die volkeren tegen elkaar opzet’ en die tegenover ‘het volk’ zou staan dat wel ‘is vastgeketend aan hun thuisland’. 

Hitler zegt dat gewoon heel goed’, reageert Niemöller. Alleen de ‘ondertoon van Joden’ zou volgens hem niet kloppen. ‘Er zijn bepaalde dingen van Hitler die ik ook vind en waarvan ik ook begrijp dat dat ook de reden is van zijn enorme populariteit’.

Het past weer helemaal in het oeuvre van Niemöller. Die ooit meende dat de Ebola-uitbraak samenhangt met een laag IQ, die de nazistische omvolkingstheorie aanhangt en gelooft dat de aanslag op MH17 een false flag-operatie was om de Russische betrokkenheid aan te tonen. 

In 2021 bepleitte Joost dan nog wel een vaccinatieplicht. Hij stelde vast dat mensen die zich niet tegen corona hadden laten vaccineren, een grotere kans liepen om aan een besmetting te overlijden. De wappie-aanhang van ON heeft daarop vergeefs geprobeerd Joost ontslagen te krijgen. Sindsdien hoor je Joost er niet meer over. 

Maar nu dus Hitler. Kamerleden Mohammed Mohandis (Pro) en Harmen Krul (CDA) minister Rianne Letschert (Cultuur, D66) vinden de ‘de verheerlijking van Hitler-uitspraken’ in een uitzending van ON eind juli niet kunnen. Het is in hun ogen de laatste druppel. Krul beticht ON zelfs van ‘ideologisch witwassen’ door de boodschap te verkondigen dat Hitler ‘ook goede dingen zei’.

In een reactie stelt Peter Vlemmix, algemeen directeur van ON, dat er ‘te weinig rekening gehouden was met de gevoeligheden’ rond het fragment van Hitler. Volgens hem voelen Niemöller en Blommestijn ‘niets dan walging voor het Hitler-regime en de barbaarse gevolgen ervan’. 

Die reactie is begrijpelijk, want ON zit op de wip. Verschillende rapporten stellen dat ON! journalistieke codes schendt door het verspreiden van aantoonbare leugens en complottheorieën. ON heeft in het verleden meermaals boetes opgelegd gekregen van de NPO nadat de omroep door de Ombudsman op de vingers was getikt wegens het structureel schenden van de journalistieke code. Die Ombudsman mag nu ook weer zijn vingers branden aan het Hitler indient. 

De NPO besloot onlangs nog geen verzoek in te dienen bij minister Letschert om maatregelen te nemen tegen ON. Het kabinet gaat alsnog onderzoeken welke juridische mogelijkheden er zijn om de omroep aan te pakken of zelfs uit het publieke bestel te zetten. 

Op 24 september is een Kamerdebat.